Powierzchnia: 18 ha Lokalizacja: między al. Powstańców Śląskich, ul. Swoszowicką, Kopcem Krakusa i Cmentarzem Podgórskim Dzielnica: XVIII Podgórze

Historia:

Bocznica kolejowa kamieniołomu opanowana przez brzozy. Wrzesień 2020.

W okolicach średniowiecznego Krakowa zakładano liczne kamieniołomy, a kilkanaście z nich eksploatowano jeszcze w XIX i XX wieku. Liban to najgłębsze i najbardziej rozległe wyrobisko o powierzchni 18 hektarów, którego ściany sięgają 38 metrów wysokości. Początki wydobycia materiału skalnego w tym miejscu datuje się na XIV wiek. Wejście do niego znajduje się obok budynku z napisem Szczęść Boże przy ulicy Za torem 22.1 W 1873 roku teren został przejęty przez spółkę Liban & Ehrenpreis i to od nazwiska Bernarda Libana pochodzi dzisiejsza nazwa kamieniołomu. W XIX wieku zbudowano tam kompleks budynków fabrycznych, halę oraz piece wapiennicze, a także doprowadzono bocznicę kolejową. Kamieniołom eksploatowano tu do 1986 roku. Podczas drugiej wojny światowej, w 1942 roku utworzono tu obóz karny Służby Budowlanej, który działał do lipca 1944 roku. W 1993 roku kamieniołom stanowił scenerię dla filmu Lista Schindlera. Powstały wówczas baraki, wieże strażnicze, zasieki z drutu kolczastego, a drogi wybrukowano kopiami macew. Części scenografii nie usunięto do dziś.2

Pozostałości scenografii do filmu Lista Schindlera. Sierpień 2019.

Sukcesja flory i fauny:

Eksploatacja kamieniołomu metodą odkrywką doprowadziła do trwałych zmiany w krajobrazie, widocznych nawet po zaprzestaniu wydobycia. Taki postindustrialny krajobraz charakteryzuje się m.in. hałdami, odsłoniętymi półkami i ścianami skalnymi, często również poeksploatacyjnymi zbiornikami wodnymi. Co ważne takie obszary po zakończeniu wydobycia zostają na nowo zasiedlone przez rośliny i zwierzęta – nierzadko są to gatunki cenne, rzadkie, bądź chronione.3

Zbiornik wodny na dnie kamieniołomu. Sierpień 2019.

Zjawisko, w którym przyroda pojawia się na terenie zniszczonym wcześniejszą działalnością człowieka, nazywamy sukcesją wtórną. Jest to „proces odbudowywania się zniszczonej biocenozy. Może mieć charakter naturalny lub antropogeniczny, gdy przyczyną zniszczeń jest działalność człowieka”.4

Na terenie Libanu możemy obserwować zjawisko sukcesji wtórnej. Wrzesień 2020.

Doskonałym przykładem tego zjawiska jest właśnie pojawianie się roślinności na hałdach pogórniczych i poprzemysłowych. To wyjątkowo trudne tereny do zasiedlania ze względu na niestabilność podłoża, utrudniony dostęp do wody czy małą zawartość mikroelementów niezbędnych w rozwoju. Najpierw pojawiają się gatunki wiatrosiewne, zwłaszcza światłolubne i dobrze znoszące wahania zawartości wody w podłożu. Są to w pierwszym etapie głównie gatunki jednoroczne, o krótkim cyklu rozwoju. Dopiero z czasem osiedlają się gatunki zielne wieloletnie. W miarę zarastania hałdy pojawiają się gatunki drzewiaste. To z kolei wpływa na osiedlanie się gatunków cieniolubnych i wilgociolubnych.5

Zarastanie półek skalnych kamieniołomu. Wrzesień 2020.

Dzika przyroda:

Opuszczony kamieniołom z czasem stał się więc domem dla wielu gatunków roślin i zwierząt. Jego znaczna wartość przyrodnicza wynika z różnorodności siedlisk w obrębie wyrobiska. W północnej części urwiska ścian skalnych znajduje się niewielki płat muraw kserotermicznych. Pozostałe brzegi porastają drzewa i krzewy – w większości nawłoć kanadyjska i jeżyny. W niecce kamieniołomu możemy zaś spotkać roślinność wilgociolubną i wodną, gdyż teren ulega okresowym podtopieniom za sprawą silnych opadów deszczu. Na terenie kamieniołomu znajdują się również niewielkie oczka wodne. Dno Libanu porastają roślinność zielna i zwarte zarośla krzewiastych wierzb, a podnóża – drzewostan liściasty.6 Dzięki informacjom zawartym na stronie Pogórze.pl możemy zapoznać się z bardziej szczegółowym składem gatunkowym:

Różnorodność siedlisk na terenie kamieniołomu. Sierpień 2019.

W murawach kserotermicznych występują m.in.: macierzanka pannońska, szałwia okółkowa, szałwia lekarska, żmijowiec zwyczajny, powój polny, rozchodnik sześciorzędowy, kostrzewa owcza, przelot pospolity, goździk kartuzek, bodziszek czerwony czy marzanka pagórkowa.

Półki skalne pokrywają płaty łąki świeżej z konietlicą łąkową, komonicą zwyczajną, lucerną sierpowatą, koniczyną białą i łąkową, świerzbnicą polną czy gwiazdnicą trawiastą.

Brzegi stawów porośnięte są m.in.: szuwarem pałkowym, turzycowiskami i zaroślami wierzbowymi. Rośnie tu m.in.: pałka szerokolistna i wąskolistna, turzyca owłosiona, turzyca lisia, sit siny, sit rozpierzchły i sit ścieśniony, oczeret jeziorny, jaskier rozłogowy, jaskier jadowity, karbieniec pospolity czy rdest ziemnowodny.

Drzewa to przede wszystkim: wierzba krucha, brzoza brodawkowata, topola biała, topola czarna, czeremcha, dereń świdwa, robinia akacjowa, klon jesionolistny, klon jawor, klon polny czy klon pospolity. 7

W tak zróżnicowanym środowisku roślinnym swój dom odnalazło wiele gatunków zwierząt. Jednak tych chronionych jest tutaj niewiele.

Występujące ptaki to: łyska, czernica, kaczka krzyżówka, głowienka, pokrzewka czarnołbista, świstunka, czajka, sieweczka rzeczna, kopciuszek, piecuszka, piegrza, bażant, kawka, sójka, sikorka bogatka, sokół, pustułka i krogulec.

Liczna jest populacja motyli i ważek, w tym chronionego motyla czerwończyka nieparka. Większość ważek to głównie gatunki pospolite jak szablaki.

Płazy i gady to m.in.: ropuch szara, żaba trawna, żaba wodna, kumak nizinny, traszka grzebieniasta, jaszczurka zwinka i zaskroniec.8

Podczas spacerów badawczych w 2019 roku zaobserwowaliśmy również kilka gatunków nietoperzy, które szczególnie lubiły polować nad zbiornikami wodnymi.

Jeden ze spacerów badawczych był poświęcony populacji ważek. Sierpień 2019.

Niezrealizowana rewitalizacja:

Wspomniany cykl spacerów badawczych zorganizowany dla krakowian przez Zarząd Zieleni Miejskiej w 2019 roku miały na celu przeprowadzenie inwentaryzacji znajdujących się w kamieniołomie roślin i zwierząt przed rewitalizacją tego miejsca. Podczas spacerów mieszkańcy mogli zapoznać się z roślinami i zwierzętami zamieszkującymi ten teren i poznać metody badawcze, które służą do przeprowadzenia inwentaryzacji przyrodniczych.

Film zapowiadający cykl spacerów badawczych w Kamieniołomie Liban. Sierpień 2019. telewizjakrakow.pl

W sierpniu 2019 roku miasto pochwaliło się uzyskaniem dotacji unijnej w wysokości 31,5 mln złotych przy wkładzie własnym w wysokości 17 mln. Całość inwestycji oszacowano na kwotę 50 mln, za którą miano m.in. stworzyć 140-metrową ścianę wspinaczkową, kino plenerowe, wyremontować budynki stanowiące element dziedzictwa przemysłowego, stworzyć ścieżki, w tym skalną. Park miał mieć charakter rekreacyjno-sportowy z zachowaniem dzikości tam, gdzie przyroda się już zadomowiła.9 Wielkie plany zostały jednak zmienione już w marcu 2020 roku i miasto wycofało się z tej inwestycji. Wiązało się to z poszukiwaniami środków na budowę pieszo-rowerowej kładki łączącej Zabłocie z Grzegórzkami.10 Paradoksalnie decyzja ucieszyła aktywistów, którzy uważali, że ingerencja w ten teren miała być zbyt duża.

Niepewna przyszłość:

Jaka zatem przyszłość czeka Kamieniołom Liban? Choć cieszy brak szerszej ingerencji w dzikość tego miejsca, to jednak martwi zwiększająca się tu ilość śmieci pozostawianych przez uczestników plenerowych spotkań. Dzikiej przyrodzie zagraża również coraz częstsze wysychanie oczek wodnych, które są ważne w cyklu rozrodczym mieszkających tu płazów czy owadów. Co więc czeka to miejsce w najbliższej przyszłości? Teren kamieniołomu ma zostać uznany za użytek ekologiczny, ale ZZM deklaruje, że nie zamierza całkowicie rezygnować z rewitalizacji tego miejsca. Będzie jednak miała zmieniony kształt i zakres. Wszelkie działania mają w sposób minimalny ingerować w przestrzeń i maksymalnie skupić się na zachowaniu naturalnego piękna i walorów tego obszaru.11


Przypisy:

  1. Górecki J., Sermet E., Kamieniołomy Krakowa – dziedzictwo niedocenione, [w:] Zagożdżon P.P., Madziarz M. (red.), Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury nr 3, Wrocław 2010, s. 131-132.
  2. Podgórze. Przewodnik, Kraków 2016, s. 103-104.
  3. Śliwińska-Wyrzychowska A., Bogdanowicz M., Musielińska R., Bąbelewska A., Witkowska E., Krajobrazowe i botaniczne walory nieczynnego kamieniołomu Lipówka w Rudnikach koło Częstochowy, [w:] Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego nr 26/2014, s. 46.
  4. www.ekologia.pl/wiedza/slowniki/leksykon-ekologii-i-ochrony-srodowiska/sukcesja-ekologiczna (18.09.2020).
  5. Sudnik-Wójcikowska B., Rośliny synantropijne, Warszawa 2015, s. 26-27.
  6. Mydłowski M., Kierunki rozwoju i zarządzani terenami zieleni w Krakowie na lata 2017-2030. Aneks II: Ochrona przyrody, Kraków 2016, s. 116-117.
  7. podgorze.pl/kamieniolom-libana (19.09.2020).
  8. Mydłowski, op.cit.; podgorze.pl/kamieniolom-libana (19.09.2020).
  9. krakow.naszemiasto.pl/gigantyczna-inwestycja-duze-zmiany-w-slynnym-kamieniolomie/ar/c1-7278973 (17.09.2020).
  10. krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,25785248,miasto-rezygnuje-z-poteznej-dotacji-na-park-w-kamieniolomie.html (15.09.2020).
  11. gazetakrakowska.pl/krakow-nie-bedzie-rewolucji-w-kamieniolomie-libana-kladka-wygrala-z-pomyslem-rewitalizacji/ar/c1-14867307 (16.09.2020).

2 komentarze

  1. 05.02.2021
    NA BOGA!!! Przestańmy używać terminu rewitalizacja. Trwająca właśnie wycinka drzew
    i krzewów w kamieniołomie NIC nie ma wspólnego z przywracaniem życia. Wręcz przeciwnie. Ono ma się tutaj świetnie a zmiana specyficznych dla tego miejsca warunków
    mikroklimatycznych i wprowadzenie w teren większej ilości turystów z pewnością odbije
    się niekorzystnie na miejscowej faunie i florze. Niektóre gatunki mchów, porostów,
    grzybów, storczyków! po prostu zanikną a niektóre gatunki zwierząt wyprowadzą.
    Obserwuję ten teren od ćwierćwiecza i jest to fantastyczne doświadczenie.
    Mamy tu do czynienia z PERŁĄ o którą warto dbać, bo znajdujemy się środku dużego
    miasta a bogactwo przyrodnicze tego terenu może zadziwić niejednego.
    Cały okoliczny teren powinien zostać parkiem historyczno-krajobrazowym a sam
    Liban stać się rezerwatem przyrodniczym.
    Można tu spotkać o wiele więcej gatunków zarówno chronionych jak i nie podlegających ochronie. Terenów które mogą w tym mieście pełnić rolę rekreacyjnych
    mamy mnóstwo a Liban jest tylko jeden. Wierzby, brzozy, topole będą powoli zastępowane przez bardziej trwałe klony, dęby, buki, graby,wiązy i sosny. Pojawiają się
    jałowce i cisy rozsiewane przez kwiczoły.
    Z ciekawych owadów można tu spotkać wiele gatunków trzmieli, mrówek, os.
    Mieszkają tu modraszki, różne gatunki zawisakowatych, paź królowej i wiele innych.
    Pośród wielu gatunków ważek pojawiają się czasem przepiękne świtezianki.
    Podczas mroźnych zim schronienie i pożywienie znajdują tu sarny i dziki.
    Spotkać można zająca, lisa, jeża, kunę kamionkę, łasicę, wiewiórkę, mysz polną, nornice i ryjówki. Z ptaków drapieżnych spotkałem jeszcze myszołowa i stale widuję
    puszczyki. Po powodziach w 2010 roku gdy wewnętrzna niecka została zalana
    próbowały osiedlić się tu łabędzie, pojawiła się czapla biała, kaczki krzyżówki pasły się
    i odpoczywały pod kopcem a ŻURAWIE Z POWODZENIEM WYPROWADZIŁY LĘG.
    Swym pięknym śpiewem wtórowały im wilgi i słowiki. Oprócz nie wymienionych tu
    wcześniej wron, gawronów i srok można tu spotkać sikorę modrą, kwiczoła, kosa,
    drozda śpiewaka, raniuszka, strzyżyka, muchołówkę,pełzacza, dzięcioła dużego i
    zielonego oraz zielono-siwego, rudzika, zimą stadka szczygłów i gili a nawet grubodzioba a latem ZIMORODKA którego obserwuję od dwóch lat!
    Stale zakładają tu gniazda zięby, sierpówki, grzywacze,dzwońce, szpaki czasem czeczotki.
    Swego czasu oprócz bażantów można było spotkać jaszcze kuropatwy. Przy wysokich stanach wody pływają tu całe ławice ryb na która polują rybitwy, zaskrońce i inne zwierzęta. W śród chrząszczy wodnych znaleźć można pływaka żółtobrzeżka.
    Z gadów i płazów spotkać można jeszcze żabę śmieszkę, traszkę zwyczajną a w 2011 pojawiła się ropucha zielona. W czasie wiosennych wędrówek płazów ulica Swoszowicka na odcinku zalesionym pomiędzy ogrodami działkowymi powinna być zamknięta dla ruchu kołowego. Ubiegłej wiosny naliczyłem tam na jednym ze spacerów ponad 40 ! rozjechanych żab.
    Z całą pewnością nie wymieniłem jeszcze wielu innych gatunków występujących na
    tym terenie. Pewien jestem natomiast że cała ta okolica zasługuje na szczególną
    uwagę i ochronę bo takie bogactwo przyrodnicze w środku dużego miasta to zjawisko
    nieczęste. Jedyną ingerencją w ten teren powinno być sprzątanie śmieci.
    Można by powiesić kilka setek budek lęgowych by zwiększyć szanse ptaków śpiewających na ochronę potomstwa przed drapieżnikami. Oczyścić zimą zbiornik wodny przy ścianie kamieniołomu od strony obozu z nadmiaru roślin wodnych by
    uchronić go przed eutrofizacją. Tam chronią się stworzenia potrzebujące wody jak płazy i ryby w czasie lat suchych. Można by też pokusić się o wprowadzenie na powrót
    w ten teren jaszczurki żyworodnej i gniewosza. Jest on na tyle rozległy że mógłby
    utrzymać pewną populację tych pięknych i ciekawych zwierząt.
    Wycinanie drzew i krzewów wzdłuż alejek niby obozu wytyczonych przez ekipy filmowe a nie mające wiele wspólnego z prawdą historyczną uważam za absurdalne.
    Należy pamiętać że właściwy obóz znajdował się powyżej , tylko nie dało się kręcić
    szerokich ujęć bo z każdej strony wystają już bloki lub kominy i tylko dla tego akcja
    „Listy Schindlera” została przeniesiona do wnętrza kamieniołomu.
    Na koniec dodam że nie jest prawdą ( jak wyżej napisano) że niewielka ilość gatunków
    chronionych znalazła tu sobie miejsce do życia.
    Ochronie prawnej podlegają wszystkie polskie gady i płazy, znakomita większość ptaków, wiele ssaków, wiele gatunków owadów, jak czerwończyk,modraszki, trzmiele i
    wiele innych.
    Zniszczyliśmy piękne łąki w okół kopca i przy forcie Benedykta. Łąki które magazynowały wodę. Które były domem dla wielu owadów, gadów, gryzoni będących
    zasobem pokarmowym dla ptaków, jeży, kun, lisów itd.
    Ratujmy kamieniołom Liban przed „rewitalizacją” bo zostanie nam kolejny smętny park
    po którym skaczą tylko wiewiórki ,kosy i sikorki.
    RATUUUNKUUU!!!

    P.S.
    Różnica w bioróżnorodności pomiędzy trawnikiem a łąką jest większa niż między łąką
    a lasem.

    Michał
  2. Cześć Michale bardzo dziękuję za podzielenie się osobistymi obserwacjami przyrodniczymi z Libanu. Jestem pełen podziwu dla wiedzy jaką posiadasz o tym miejscu. Podzielam również Twoją troskę o mieszkające na tym terenie zwierzęta i jestem za jak najmniejszą ingerencją w ten teren. Co niejednokrotnie podkreśliłem w swoim tekście.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *