Kamieniołom Liban

Powierzchnia: 18 ha Lokalizacja: między al. Powstańców Śląskich, ul. Swoszowicką, Kopcem Krakusa i Cmentarzem Podgórskim Dzielnica: XVIII Podgórze

Historia:

Bocznica kolejowa kamieniołomu opanowana przez brzozy. Wrzesień 2020.

W okolicach średniowiecznego Krakowa zakładano liczne kamieniołomy, a kilkanaście z nich eksploatowano jeszcze w XIX i XX wieku. Liban to najgłębsze i najbardziej rozległe wyrobisko o powierzchni 18 hektarów, którego ściany sięgają 38 metrów wysokości. Początki wydobycia materiału skalnego w tym miejscu datuje się na XIV wiek. Wejście do niego znajduje się obok budynku z napisem Szczęść Boże przy ulicy Za torem 22.1 W 1873 roku teren został przejęty przez spółkę Liban & Ehrenpreis i to od nazwiska Bernarda Libana pochodzi dzisiejsza nazwa kamieniołomu. W XIX wieku zbudowano tam kompleks budynków fabrycznych, halę oraz piece wapiennicze, a także doprowadzono bocznicę kolejową. Kamieniołom eksploatowano tu do 1986 roku. Podczas drugiej wojny światowej, w 1942 roku utworzono tu obóz karny Służby Budowlanej, który działał do lipca 1944 roku. W 1993 roku kamieniołom stanowił scenerię dla filmu Lista Schindlera. Powstały wówczas baraki, wieże strażnicze, zasieki z drutu kolczastego, a drogi wybrukowano kopiami macew. Części scenografii nie usunięto do dziś.2

Pozostałości scenografii do filmu Lista Schindlera. Sierpień 2019.

Sukcesja flory i fauny:

Eksploatacja kamieniołomu metodą odkrywką doprowadziła do trwałych zmiany w krajobrazie, widocznych nawet po zaprzestaniu wydobycia. Taki postindustrialny krajobraz charakteryzuje się m.in. hałdami, odsłoniętymi półkami i ścianami skalnymi, często również poeksploatacyjnymi zbiornikami wodnymi. Co ważne takie obszary po zakończeniu wydobycia zostają na nowo zasiedlone przez rośliny i zwierzęta – nierzadko są to gatunki cenne, rzadkie, bądź chronione.3

Zbiornik wodny na dnie kamieniołomu. Sierpień 2019.

Zjawisko, w którym przyroda pojawia się na terenie zniszczonym wcześniejszą działalnością człowieka, nazywamy sukcesją wtórną. Jest to „proces odbudowywania się zniszczonej biocenozy. Może mieć charakter naturalny lub antropogeniczny, gdy przyczyną zniszczeń jest działalność człowieka”.4

Na terenie Libanu możemy obserwować zjawisko sukcesji wtórnej. Wrzesień 2020.

Doskonałym przykładem tego zjawiska jest właśnie pojawianie się roślinności na hałdach pogórniczych i poprzemysłowych. To wyjątkowo trudne tereny do zasiedlania ze względu na niestabilność podłoża, utrudniony dostęp do wody czy małą zawartość mikroelementów niezbędnych w rozwoju. Najpierw pojawiają się gatunki wiatrosiewne, zwłaszcza światłolubne i dobrze znoszące wahania zawartości wody w podłożu. Są to w pierwszym etapie głównie gatunki jednoroczne, o krótkim cyklu rozwoju. Dopiero z czasem osiedlają się gatunki zielne wieloletnie. W miarę zarastania hałdy pojawiają się gatunki drzewiaste. To z kolei wpływa na osiedlanie się gatunków cieniolubnych i wilgociolubnych.5

Zarastanie półek skalnych kamieniołomu. Wrzesień 2020.

Dzika przyroda:

Opuszczony kamieniołom z czasem stał się więc domem dla wielu gatunków roślin i zwierząt. Jego znaczna wartość przyrodnicza wynika z różnorodności siedlisk w obrębie wyrobiska. W północnej części urwiska ścian skalnych znajduje się niewielki płat muraw kserotermicznych. Pozostałe brzegi porastają drzewa i krzewy – w większości nawłoć kanadyjska i jeżyny. W niecce kamieniołomu możemy zaś spotkać roślinność wilgociolubną i wodną, gdyż teren ulega okresowym podtopieniom za sprawą silnych opadów deszczu. Na terenie kamieniołomu znajdują się również niewielkie oczka wodne. Dno Libanu porastają roślinność zielna i zwarte zarośla krzewiastych wierzb, a podnóża – drzewostan liściasty.6 Dzięki informacjom zawartym na stronie Pogórze.pl możemy zapoznać się z bardziej szczegółowym składem gatunkowym:

Różnorodność siedlisk na terenie kamieniołomu. Sierpień 2019.

W murawach kserotermicznych występują m.in.: macierzanka pannońska, szałwia okółkowa, szałwia lekarska, żmijowiec zwyczajny, powój polny, rozchodnik sześciorzędowy, kostrzewa owcza, przelot pospolity, goździk kartuzek, bodziszek czerwony czy marzanka pagórkowa.

Półki skalne pokrywają płaty łąki świeżej z konietlicą łąkową, komonicą zwyczajną, lucerną sierpowatą, koniczyną białą i łąkową, świerzbnicą polną czy gwiazdnicą trawiastą.

Brzegi stawów porośnięte są m.in.: szuwarem pałkowym, turzycowiskami i zaroślami wierzbowymi. Rośnie tu m.in.: pałka szerokolistna i wąskolistna, turzyca owłosiona, turzyca lisia, sit siny, sit rozpierzchły i sit ścieśniony, oczeret jeziorny, jaskier rozłogowy, jaskier jadowity, karbieniec pospolity czy rdest ziemnowodny.

Drzewa to przede wszystkim: wierzba krucha, brzoza brodawkowata, topola biała, topola czarna, czeremcha, dereń świdwa, robinia akacjowa, klon jesionolistny, klon jawor, klon polny czy klon pospolity. 7

W tak zróżnicowanym środowisku roślinnym swój dom odnalazło wiele gatunków zwierząt. Jednak tych chronionych jest tutaj niewiele.

Występujące ptaki to: łyska, czernica, kaczka krzyżówka, głowienka, pokrzewka czarnołbista, świstunka, czajka, sieweczka rzeczna, kopciuszek, piecuszka, piegrza, bażant, kawka, sójka, sikorka bogatka, sokół, pustułka i krogulec.

Liczna jest populacja motyli i ważek, w tym chronionego motyla czerwończyka nieparka. Większość ważek to głównie gatunki pospolite jak szablaki.

Płazy i gady to m.in.: ropuch szara, żaba trawna, żaba wodna, kumak nizinny, traszka grzebieniasta, jaszczurka zwinka i zaskroniec.8

Podczas spacerów badawczych w 2019 roku zaobserwowaliśmy również kilka gatunków nietoperzy, które szczególnie lubiły polować nad zbiornikami wodnymi.

Jeden ze spacerów badawczych był poświęcony populacji ważek. Sierpień 2019.

Niezrealizowana rewitalizacja:

Wspomniany cykl spacerów badawczych zorganizowany dla krakowian przez Zarząd Zieleni Miejskiej w 2019 roku miały na celu przeprowadzenie inwentaryzacji znajdujących się w kamieniołomie roślin i zwierząt przed rewitalizacją tego miejsca. Podczas spacerów mieszkańcy mogli zapoznać się z roślinami i zwierzętami zamieszkującymi ten teren i poznać metody badawcze, które służą do przeprowadzenia inwentaryzacji przyrodniczych.

Film zapowiadający cykl spacerów badawczych w Kamieniołomie Liban. Sierpień 2019. telewizjakrakow.pl

W sierpniu 2019 roku miasto pochwaliło się uzyskaniem dotacji unijnej w wysokości 31,5 mln złotych przy wkładzie własnym w wysokości 17 mln. Całość inwestycji oszacowano na kwotę 50 mln, za którą miano m.in. stworzyć 140-metrową ścianę wspinaczkową, kino plenerowe, wyremontować budynki stanowiące element dziedzictwa przemysłowego, stworzyć ścieżki, w tym skalną. Park miał mieć charakter rekreacyjno-sportowy z zachowaniem dzikości tam, gdzie przyroda się już zadomowiła.9 Wielkie plany zostały jednak zmienione już w marcu 2020 roku i miasto wycofało się z tej inwestycji. Wiązało się to z poszukiwaniami środków na budowę pieszo-rowerowej kładki łączącej Zabłocie z Grzegórzkami.10 Paradoksalnie decyzja ucieszyła aktywistów, którzy uważali, że ingerencja w ten teren miała być zbyt duża.

Niepewna przyszłość:

Jaka zatem przyszłość czeka Kamieniołom Liban? Choć cieszy brak szerszej ingerencji w dzikość tego miejsca, to jednak martwi zwiększająca się tu ilość śmieci pozostawianych przez uczestników plenerowych spotkań. Dzikiej przyrodzie zagraża również coraz częstsze wysychanie oczek wodnych, które są ważne w cyklu rozrodczym mieszkających tu płazów czy owadów. Co więc czeka to miejsce w najbliższej przyszłości? Teren kamieniołomu ma zostać uznany za użytek ekologiczny, ale ZZM deklaruje, że nie zamierza całkowicie rezygnować z rewitalizacji tego miejsca. Będzie jednak miała zmieniony kształt i zakres. Wszelkie działania mają w sposób minimalny ingerować w przestrzeń i maksymalnie skupić się na zachowaniu naturalnego piękna i walorów tego obszaru.11


Przypisy:

  1. Górecki J., Sermet E., Kamieniołomy Krakowa – dziedzictwo niedocenione, [w:] Zagożdżon P.P., Madziarz M. (red.), Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury nr 3, Wrocław 2010, s. 131-132.
  2. Podgórze. Przewodnik, Kraków 2016, s. 103-104.
  3. Śliwińska-Wyrzychowska A., Bogdanowicz M., Musielińska R., Bąbelewska A., Witkowska E., Krajobrazowe i botaniczne walory nieczynnego kamieniołomu Lipówka w Rudnikach koło Częstochowy, [w:] Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego nr 26/2014, s. 46.
  4. www.ekologia.pl/wiedza/slowniki/leksykon-ekologii-i-ochrony-srodowiska/sukcesja-ekologiczna (18.09.2020).
  5. Sudnik-Wójcikowska B., Rośliny synantropijne, Warszawa 2015, s. 26-27.
  6. Mydłowski M., Kierunki rozwoju i zarządzani terenami zieleni w Krakowie na lata 2017-2030. Aneks II: Ochrona przyrody, Kraków 2016, s. 116-117.
  7. podgorze.pl/kamieniolom-libana (19.09.2020).
  8. Mydłowski, op.cit.; podgorze.pl/kamieniolom-libana (19.09.2020).
  9. krakow.naszemiasto.pl/gigantyczna-inwestycja-duze-zmiany-w-slynnym-kamieniolomie/ar/c1-7278973 (17.09.2020).
  10. krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,25785248,miasto-rezygnuje-z-poteznej-dotacji-na-park-w-kamieniolomie.html (15.09.2020).
  11. gazetakrakowska.pl/krakow-nie-bedzie-rewolucji-w-kamieniolomie-libana-kladka-wygrala-z-pomyslem-rewitalizacji/ar/c1-14867307 (16.09.2020).

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *